Năm 1981, Cục Chính trị, Bộ Công an tổ chức một cuộc tuyển chọn hiếm có, chỉ lấy 10 trong gần 500 sĩ quan cùng tốt nghiệp Học viện An ninh vào bộ phận truyền hình duy nhất của ngành. Nguyễn Quang Vinh, 22 tuổi, là một trong mười người được chọn. Không phải may mắn, và suốt bốn thập kỷ sau, ông đã chứng minh điều đó.
Hôm nay, nhìn lại hành trình từ một sĩ quan – phóng viên trẻ đến người kiến tạo hệ thống Truyền hình Công an Nhân dân trải dài 34 tỉnh thành, người ta mới hiểu rằng những gì Nguyễn Quang Vinh xây dựng không đơn thuần là một kênh phát sóng. Đó là một triết lý về nghề báo, một hệ giá trị nhân văn bền bỉ, được hun đúc qua từng vụ án, từng chuyên án, từng đêm thức trắng bên cạnh những số phận mà xã hội có nguy cơ bỏ quên.
TỪ 15 PHÚT 1 TUẦN ĐẾN 24H 1 NGÀY
Khi Nguyễn Quang Vinh bước vào Truyền hình CAND, toàn bộ lực lượng chỉ có ba phóng viên, sản xuất một chương trình 15 phút mỗi tuần nhờ vào sóng chuyên mục “Vì An ninh Tổ quốc” của VTV. Không có trường quay riêng, không có ngân sách dồi dào, không có lộ trình rõ ràng. Chỉ có nhiệt huyết và ý thức rằng mình đang làm một việc không ai khác làm. Ba mươi năm sau, chính ông, trong vai trò Phó cục trưởng, Phó giám đốc, cùng cộng sự chỉ huy trực tiếp xây dựng đề án nội dung để hệ thống này vận hành 24 giờ một ngày, bảy ngày một tuần trên kênh ANTV – Truyền hình Công an nhân dân, một kênh truyền hình độc lập với hơn 300 cán bộ chiến sĩ, và mạng lưới 500 phóng viên phủ khắp cả nước.
Bước nhảy vọt đó không đến từ may mắn hay ngân sách đột biến. Nó đến từ một quyết định táo bạo của Lãnh đạo Trung tâm Phát thanh – Truyền hình – Điện ảnh CAND lúc đó, đứng đầu là chỉ huy trưởng – Trung tướng- nhà văn Nguyễn Hữu Ước. Thay vì phát 12 tiếng rồi tăng dần theo lộ trình như đề án ban đầu, ANTV lên sóng ngay lập tức 24/7 từ ngày khai trương năm 2011. Cả bộ máy vừa chạy vừa xếp hàng. Khó khăn lớn nhất, theo Nguyễn Quang Vinh, không phải là nội dung mà là cơ sở vật chất và hậu cần, mấy trăm con người làm việc với nguồn kinh phí thấp, thiết bị thiếu thốn, và mọi thứ phải đồng loạt vận hành cùng một lúc. “Sự đồng lòng và làm việc quên lợi ích của mỗi thành viên đã dẫn đến thành công ngay khi lên sóng”, ông nhớ lại, giọng không một chút khoa trương.
KIẾN TRÚC SƯ CỦA THỂ LOẠI CHUYÊN BIỆT
Trước khi có ANTV, trước cả khi có đề án kênh truyền hình riêng, NSUT Nguyễn Quang Vinh đã để lại dấu ấn không thể xóa nhòa bằng một sáng tạo khác, thể loại chuyên biệt. Năm 1993, khi nền truyền hình Việt Nam vẫn còn đi theo những khuôn mẫu cứng nhắc, ông bắt đầu thử nghiệm một hướng làm mới, kết hợp tính thực tiễn của báo chí với khả năng dự báo và truyền cảm hứng của điện ảnh tài liệu. Kết quả là hàng loạt format đình đám, như “Hồ sơ vụ án”, “Hành trình phá án”, “Câu chuyện truyền hình”, “An ninh với cuộc sống”, “Điều tra qua thư khán giả”…, những chương trình không chỉ thu hút khán giả mà còn trở thành công cụ thực sự để bảo vệ quyền lợi người dân, minh oan cho những phận người bị oan khuất.
Khi được giao xây dựng nội dung cho ANTV từ năm 2008, ông nhân rộng hệ thống này thành hơn 20 format chuyên biệt, biến đây thành một trong hai “trục” nội dung chủ lực của kênh, bên cạnh các bản tin thời sự về an ninh trật tự. Đây là những format mang về phần lớn giải thưởng báo chí cho Truyền hình CAND, từ những loạt bài tấn công trực diện với các thế lực thù địch, đến những phóng sự điều tra đồng hành cùng hiểm nguy và hy sinh của lực lượng Công an giữa thời bình. Nhưng điều mà Đại tá Nguyễn Quang Vinh tự hào hơn cả không phải là giải thưởng. Đó là những lần phóng viên của ông được phép vào tận nhà giam, ngồi bên cạnh người phạm tội để lắng nghe, không phải để khai thác, mà để hiểu. Và kết quả đôi khi là một tác phẩm có khả năng thay đổi số phận con người.
CON MẮT CỦA TRÁI TIM
Hỏi Nguyễn Quang Vinh về bí quyết tạo nên những tác phẩm ở lại lâu trong lòng khán giả, ông không nói đến kỹ thuật hay công nghệ. Ông nói về cảm xúc, về trách nhiệm và về sự thật không được phép tô vẽ thêm. “Một người phóng viên tận tâm, trách nhiệm và dũng cảm thì sẽ có những hình ảnh thật, thông tin thật và đồng cảm thật”, ông nói. “Và khi đó thì việc định hướng cho tác phẩm không còn phải suy nghĩ nhiều”. Triết lý đó được thử thách không phải trong phòng họp mà ngoài thực địa, trong những đêm ông thức trắng ở phòng giam cùng người phạm tội, lắng nghe những nỗi bức xúc dẫn đến hành vi sai lầm; trong những lần đứng trước lựa chọn giữa một thông tin hấp dẫn và lợi ích lớn hơn của cuộc điều tra; trong những tình huống cả Ban giám đốc doanh nghiệp quỳ xin sau khi đã khắc phục hoàn toàn sai phạm, và ông quyết định không phát sóng. “Mục đích cuối cùng của báo chí là gì?”, ông đặt câu hỏi, và không cần ai trả lời. Câu hỏi đó, với Nguyễn Quang Vinh, đã tự có đáp án từ lâu. Ông không kể những câu chuyện đó như những ví dụ về đức hi sinh nghề nghiệp, mà như những khoảnh khắc hiển nhiên của một người làm báo biết mình đang làm gì và tại sao. Sự phân biệt đó, giữa người làm báo vì trách nhiệm và người làm báo vì thành tích, là ranh giới mà Nguyễn Quang Vinh đã giữ suốt 40 năm, dù không phải lúc nào cũng dễ dàng.
NHỮNG KÝ ỨC KHÔNG PHAI
Có những con người Nguyễn Quang Vinh không thể quên, và có lẽ không muốn quên. Đó là đêm nói chuyện với ba điệp báo viên A13, A14, A15 trên bãi biển Sầm Sơn, nghe họ kể về nữ anh hùng điệp báo Nguyễn Thị Lợi, người nhận nhiệm vụ và hy sinh anh dũng trong lặng lẽ. Đó là những lần đồng hành cùng đơn vị nghiệp vụ xuyên rừng vùng ba biên giới để di lý về Việt Nam một tổ chức phản động. Đó là khoảnh khắc chứng kiến những chiến sĩ hy sinh, người hôm trước còn đang làm việc cùng nhau, người hôm sau đã không còn trở về.
Ông nhớ tên từng người. Là Đại úy Nguyễn Đức Long, người chiến sĩ cảnh sát khu vực của Công an Nam Định chưa kịp trao cho con trai ba tuổi con dế mèn sinh nhật, thì ngực áo đã đẫm máu. Là Thiếu úy Nguyễn Trung Kiên, chàng sinh viên văn khoa mới vào lực lượng, hy sinh khi cố thuyết phục người bạn học phạm tội ra đầu thú. Là Thượng úy Bùi Quốc Đại, người con trai duy nhất của dòng họ, tình nguyện ra trận và không trở về. “Làm sao người làm báo có thể bước qua sự hy sinh của các anh để tô vẽ cho nghề nghiệp mình?”, ông nói, không phải như một câu hỏi mà như một lời tuyên thệ thầm lặng. Chính những ký ức đó đã khắc vào Nguyễn Quang Vinh một nguyên tắc không thể thương lượng, báo chí không được ly kỳ hóa tội phạm khi thực tế không diễn ra như vậy. Không được lên án hay làm tổn thương đối tượng nếu điều đó không mang lại giá trị tích cực cho xã hội. Và đôi khi, dù thông tin có hấp dẫn đến đâu, không phát sóng mới là quyết định đúng đắn nhất của người làm báo có lương tâm.
NGƯỜI GIỮ LỬA
Có một điều Nguyễn Quang Vinh nói đến nhiều nhất khi nhắc về sự nghiệp, không phải kênh ANTV, không phải những format chuyên biệt, không phải những giải thưởng báo chí. Đó là con người. Trong suốt những năm ở vị trí lãnh đạo, ông xác định rõ vai trò của mình không chỉ là người chỉ huy mà là người “bệ đỡ sau để tiến, lá chắn trước để che”. Khi phóng viên bị ngăn cản tác nghiệp đúng pháp luật, dù ngăn cản đó đến từ cấp cao hơn, dù nhân danh bất cứ lý do gì, ông đứng ra yêu cầu giải thích, đưa tài liệu để thuyết phục, và dùng chính trách nhiệm pháp lý của mình để bảo vệ phóng viên. Ông tự hào nhất là đã trực tiếp đào tạo nên đội ngũ phóng viên giỏi của Truyền hình CAND và của kênh ANTV, những người hôm nay đang giữ lửa cho hệ thống mà ông dành tâm huyết cả đời để xây dựng. Nhưng ông cũng không che giấu nỗi trăn trở, sợ rằng thế hệ sau sẽ mất nhiệt huyết trước những áp lực không thuộc về nghề nghiệp, áp lực kinh tế, áp lực chỉ tiêu, áp lực từ nhiều phía. “Điều đó suốt những năm làm quản lý tôi luôn quan tâm hàng đầu”, ông nói. “Và xác định chính mình phải là người giải tỏa cho anh em chứ không phải ai khác”. Đó là phong cách lãnh đạo hiếm có, không phải bằng quyền lực hay bằng thành tích cá nhân, mà bằng uy tín của người đã đi qua tất cả những gian nan mà phóng viên trẻ đang đối mặt, và biết rằng gian nan đó có thể vượt qua được nếu có người tin cậy đứng sau.
CÂU HỎI THỜI ĐẠI SỐ
Nguyễn Quang Vinh không tỏ ra lo lắng trước sự bùng nổ của mạng xã hội và truyền thông số. Ông nhìn nhận đó là một thực tế khách quan mà người làm báo không thể ngăn cản, chỉ có thể thích nghi và tìm cách sử dụng hiệu ứng đó. Nhưng ông cũng cảnh báo về một cái bẫy mà nhiều cơ quan báo chí đang rơi vào, tự mãn với những gì đã có, tưởng rằng thành công của hôm qua sẽ đảm bảo cho ngày mai. Với ông, đó là sự lười nhác nguy hiểm nhất trong nghề báo. “Tuyệt đối không lười nhác và tự mãn với những gì đã có”, ông nói thẳng. “Cái thành công hôm qua không có nghĩa hôm nay cũng thành công, và tốt hôm nay cũng không phải sẽ tốt cho ngày mai”. Nhưng bên dưới tất cả những thay đổi về hạ tầng, format, và nền tảng phát sóng, có một câu hỏi mà Nguyễn Quang Vinh cho rằng người làm báo thời nào cũng phải tự hỏi, tác phẩm này mang lại lợi ích gì cho xã hội? Công nghệ thay đổi. Câu hỏi đó thì không!
Gần chục năm sau khi nghỉ hưu, Nguyễn Quang Vinh vẫn chưa thực sự rời nghề. Ông vẫn viết, vẫn làm phim, vẫn trăn trở về những câu chuyện chưa được kể. Với ông, hưu trí là một khái niệm hành chính, còn nghề báo là một lựa chọn của cả cuộc đời. “Tôi đã có 40 năm làm phóng viên, 35 năm cầm thẻ nhà báo”, ông nói. “Giờ nếu cho lựa chọn lại thì tôi vẫn xin được làm nghề này”. Không một giây do dự. Khi được hỏi nếu phải đúc kết cả hành trình đó trong một câu ngắn gọn để trao lại cho thế hệ sau, Nguyễn Quang Vinh không cần suy nghĩ lâu. Ông nhắc lại lời của người thầy, NSND Trần Đắc, người đã nói với ông từ ngày đầu tiên bước vào nghề: “Mỗi chúng ta chỉ là giọt nước trong biển cả, nhưng giọt nước đó dứt khoát phải trong”.
Bốn mươi năm làm báo, hàng ngàn tác phẩm, một hệ thống truyền hình trải rộng cả nước. Và cuối cùng, tất cả quy về một câu nói của người thầy, câu nói mà ông đã sống đúng với từng chữ, từng ngày, trong suốt cả sự nghiệp.
NSUT NGUYỄN QUANG VINH
Đại tá, NSƯT, nhà báo Nguyễn Quang Vinh (nguyên Phó cục trưởng Cục Truyền thông CAND, Phó Giám đốc Truyền hình ANTV) là một trong 10 sĩ quan an ninh được tuyển chọn từ gần 500 học viên tốt nghiệp Học viện An ninh năm 1981 về công tác tại đơn vị báo chí của Bộ Công an. Gần 40 năm gắn bó với Truyền hình Công an nhân dân, ông là một trong những gương mặt tiêu biểu góp phần định hình diện mạo truyền hình chuyên ngành an ninh, trật tự ở Việt Nam. Ông là người khởi xướng và phát triển nhiều chương trình chuyên biệt có sức ảnh hưởng như Hồ sơ vụ án, Hành trình phá án, Điều tra qua thư khán giả, An ninh với cuộc sống…; tham gia xây dựng nội dung cho Kênh ANTV từ những ngày đầu thành lập. Trong sự nghiệp, ông trực tiếp thực hiện, chỉ đạo sản xuất hàng nghìn tác phẩm báo chí, phim tài liệu, chương trình truyền hình; đào tạo nhiều thế hệ phóng viên, biên tập viên và góp phần xây dựng mạng lưới truyền hình CAND trên phạm vi cả nước. Ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú vì những đóng góp nổi bật cho báo chí, truyền hình và điện ảnh Công an nhân dân.
Nguồn: Báo NHÂN DÂN số đặc biệt kỷ niệm 101 năm ngày báo chí cách mạng Việt Nam 21 tháng 6 năm 2026
