ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ – BẢN HÙNG CA CỦA NHÂN DÂN VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI

“Đường tới thành phố” của nhà thơ Hữu Thỉnh là một trong những trường ca hiếm hoi dung hòa được quy mô sử thi với chiều sâu trữ tình cá nhân. Đây không chỉ là con đường hành quân của các binh đoàn tiến về ngày toàn thắng, mà trước hết là con đường tâm hồn của con người Việt Nam đi qua chiến tranh để tìm đến tự do, đoàn tụ và sự sống.
Điều đặc biệt của Hữu Thỉnh là ông không khắc họa chiến tranh bằng bút pháp bi tráng một chiều, mà bằng thứ ánh sáng nhiều tầng: khốc liệt, mong manh, đẫm nhớ thương và thấm đượm nhân tính. Ngọn lửa mở đầu trường ca vừa là lửa sưởi ấm người lính, vừa là lửa của ký ức, của tình mẹ, tình đồng đội:
“Chúng tôi sưởi bằng ngọn lửa của mình
Lại thấy ấm từ các anh đi trước”.
Ở đó, chiến tranh không chỉ là trận mạc, mà là một đời sống sống động với đói rét, khao khát, hy vọng và cả những giấc mơ rất người.
Một trong những đoạn thơ xuất sắc nhất của trường ca là hình ảnh gốc sim cằn – biểu tượng giản dị mà ám ảnh cho Tổ quốc:
“Dù chỉ gốc sim thôi dù chỉ gốc sim cằn
Anh ôm súng bò lên với trái tim tình nguyện”.
Bảo vệ một gốc sim cũng chính là bảo vệ từng mảnh đất nhỏ bé của quê hương. Ở Hữu Thỉnh, Tổ quốc không trừu tượng mà cụ thể đến mức có thể nằm gọn trong một nhành cây, một bờ cỏ, một bát canh, một mùa lúa.
Bên cạnh người lính vô danh là hình ảnh người mẹ, người chị, người em gái hậu phương, những dáng hình thầm lặng làm nên bệ đỡ tinh thần cho bản anh hùng ca. Những câu thơ về người chị chờ đợi hai mươi năm mang vẻ đẹp bi thiết của sự thủy chung:
“Chị chôn tuổi xuân trong má lúm đồng tiền
Chị vẫn nhớ anh và mong anh như thế”.
Chiến tranh, vì thế, không chỉ lấy đi sinh mạng, mà còn lấy đi cả tuổi trẻ, hạnh phúc, và những mùa đoàn tụ đã trễ hạn.
Khi đoàn quân thần tốc tiến vào thành phố, nhịp điệu trường ca bỗng chuyển sang một tiết tấu rộn ràng mà vẫn nghèn nghẹn:
“Thành phố ơi, ta đã về đây!”
Đó không chỉ là khoảnh khắc chiến thắng, mà là điểm gặp giữa máu và nước mắt, giữa mất mát và hy vọng. Tự do không hiện lên như một khái niệm chính trị, mà như một sự giải phóng của thân phận con người sau bao năm bị đè nặng bởi chia cắt, hi sinh.
“Đường tới thành phố” vì thế không chỉ là bản tổng kết của một cuộc chiến, mà còn là bản trường ca về nhân dân. Nhân dân hiện lên vừa là người nuôi giấu, che chở, vừa là người tiễn đưa, chịu đựng, hy sinh. Chính họ làm nên chiều sâu đạo lý cho tác phẩm: chiến thắng không thuộc riêng một đội quân, mà thuộc về một dân tộc.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, trường ca của Hữu Thỉnh vẫn còn nguyên sức lay động bởi nó không chỉ ghi lại lịch sử, mà còn lưu giữ linh hồn của lịch sử. “Đường tới thành phố” là con đường đi từ chiến tranh đến hòa bình, từ bóng tối đến ánh sáng, từ mất mát đến khát vọng sống – một con đường mà mỗi thế hệ hôm nay vẫn cần phải bước lại, bằng ký ức, bằng suy tưởng, và bằng lòng biết ơn.
——-
VĂN HỌC CÔNG AN trân trọng chọn trích và giới thiệu những câu thơ hay nhất của “ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ” theo nhịp của trường ca “Người lính – Nhân dân – Tự do”.
I. NGƯỜI LÍNH
1.
“Chúng tôi sưởi bằng ngọn lửa của mình
Lại thấy ấm từ các anh đi trước”
2.
“Không có sách chúng tôi làm ra sách
Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình”
3.
“Thơ không phải những dây bìm trang trí
Kéo nhòe đi những rễ cây tứa nhựa”
4.
“Dù chỉ gốc sim thôi dù chỉ gốc sim cằn
Anh ôm súng bò lên với trái tim tình nguyện”
5.
“Đêm ngọt ngào mà lại chát em ơi
Anh tỉnh lại vì môi mình dính đất”
6.
“Các chiến sĩ quen nghĩ bằng trận đánh
Quen hy sinh, quen đột biến từng giờ”
7.
“Đường với anh là cách hiểu kẻ thù”
II. NHÂN DÂN
8.
“Những thằng ngụy kia nó cũng có mẹ
Mẹ nó đang héo đi, đang mong nó trở về”
9.
“Ôi nhân dân! Tấm lá chắn diệu kỳ
Người nhận mọi vết xăm cho căn hầm nguyên vẹn”
10.
“Nhân dân trở về qua tay người móc nối
Qua lời ru gửi gắm xa xôi”
11.
“Chị chôn tuổi xuân trong má lúm đồng tiền
Chị vẫn nhớ anh và mong anh như thế”
12.
“Hai mươi năm áo gấm đi đêm
Chị màu mỡ mà anh tôi chẳng biết”
13.
“Chiến dịch này ăn cơm không phải độn
Mừng thì mừng mà thương mẹ bao nhiêu”
III. THÀNH PHỐ – TỰ DO
14.
“Thành phố ơi, ta đã về đây!”
15.
“Có thể quá đơn sơ
Như là cỏ
Cuối cùng không bị nát”
16.
“Chiến tranh đang chấm dứt
Qua đêm nay
Cỏ thành chiếc kèn môi”
17.
“Em cứ tô đậm nữa đi em
Tô thật đậm để hiện ra đất nước”
18.
“Đất nước đêm nay
Năm mươi triệu người không ngủ
Đang bóc đi tờ lịch cuối cùng”